Pelgrims van Hoop - Parochies op weg naar de toekomst
Inleiding Besturencursus
Hoe gaan we als parochies verder naar de toekomst? Hoe kunnen we missionaire parochie zijn? Wat zullen we doen op gebied van kerksluitingen en parochie-fusies? Wat betekent de komst van nieuwe jongeren? Wat heeft synodaliteit te betekenen voor parochies? Deze en andere vragen kwamen aan de orde in de inleiding voor de besturencursus die ik op 13 september 2025 hield.
Hoe gaan parochies in Bisdom Haarlem-Amsterdam op weg naar de toekomst?
Het verheugt me dat U met zovelen deelneemt aan deze cursus Professioneel Beheer en Bestuur in de kerk, die intussen grote bekendheid is gaan genieten in ons bisdom en door vele kerkbestuursleden en leden van besturen van PCI’s is gevolgd. De cursus viert intussen zijn koperen jubileum en we zijn Stichting KSBW en de Vrije Universiteit dankbaar voor hun ondersteuning en bijdragen, financieel en anderszins.
Omzien en vooruit kijken
Samen met U wil ik graag nadenken over de parochie en over de toekomst. Kijken we om met weemoed? Of gaan we aan de slag om met Gods hulp de toekomst voor te bereiden? Paus Franciscus sprak erover met de Nederlandse bisschoppen tijdens hun Ad Limina bezoeken aan Rome. Paus Franciscus sprak over de Joden in ballingschap die met heimwee terug dachten aan vroeger, maar moesten leren vooruit te kijken (2013) en hij vroeg ons de mensen nabij te zijn, hen te begeleiden in een vaak moeilijk afscheid. Staatssecretaris kardinaal Parolin werd vooral getroffen door het leven dat hij zag: de mensen die katholiek waren geworden of werden, het enthousiasme van de priesters. Hij zag veel meer leven dan hij had verwacht.
Wat is een parochie?
De Codex Iuris Canonici (het kerkelijk wetboek) zegt er dit over: Een parochie is een gemeenschap van gelovigen, in een particuliere Kerk (daaronder verstaat het Wetboek op de eerste plaats een bisdom) duurzaam opgericht, waarover de pastorale zorg - onder het gezag van de diocesane Bisschop - is toevertrouwd aan een pastoor als haar eigen herder (c. 515).
Parochies opheffen of veranderen gebeurt dan ook met een langer perspectief, met het oog op een langere toekomst. De priesterraad moet eerst worden gehoord. Op zich is een indeling in parochies een vorm van organisatie van de pastorale zorg en die komt toe aan de diocesane bisschop.
Parochies kunnen samenwerken; daartoe worden er samenwerkingsverbanden ingericht. De parochies zijn dan op zich zelfstandig, maar ze hebben dezelfde kerkbestuursleden en gewoonlijk ook hetzelfde pastorale team. Een pastoor hoort echter gewoonlijk maar één parochie te hebben (c. 526 §1), wegens gebrek aan priesters kan een pastoor meer naburige parochies onder zijn hoede hebben, maar er is dus iets voor te zeggen om parochies die in een samenwerkingsverband verenigd zijn te laten fuseren als het er naar uitziet dat de situatie blijvend is dat niet iedere parochie een eigen pastoor kan hebben. Bovendien kun jee een kerk waar een klein groep oudere gelovigen samenkomt eigenlijk geen parochiekerk meer noemen. Want wat is een parochiekerk, wat is een parochie? Het Woord van God wordt er verkondigd, de sacramenten worden er gevierd (Eucharistie, biecht, doopsel, huwelijken, eerste communie, vormsel) en uitvaarten worden er begeleid; er wordt catechese gegeven; vorming van kinderen en jongeren; er is zorg voor gezinnen; de parochie is missionair naar niet- of anders gelovigen; er is pastorale zorg (mensen kennen en in hun zorgen delen), zieken, armen, ouderen, lijdenden en eenzamen worden bezocht (vgl. c. 528-529). Een parochie is dus een levende gemeenschap waar de verschillende facetten van het geloofsleven aanwezig zijn. Parochies en parochiekerken waar dat niet gerealiseerd kan worden kunnen alleen onderdelen van een parochie en hulpkerken zijn
Bestuur van een parochie: pastoor en kerkbestuur
Bestuursreglementen
Zoals U allemaal vermoedelijk wel zult weten, wordt het bestuur van een parochie geregeld door het Algemeen Reglement voor het bestuur van een parochie van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland. Voor de PCI’s is er het Algemeen Reglement voor het bestuur van een (inter)parochiële Caritas-instelling in de Nederlandse R.-K. Kerkprovincie. Mocht U deze documenten zelf niet bezitten, kunt U die downloaden of afdrukken op de website www.rkkerk.nl. (Publicaties, kerkrechtelijke documenten). Veel nadere informatie belangrijk voor het werk van kerkbestuursleden, vindt U op ded website van het bisdom www.bisdomhaarlem-amsterdam.nl onder het kopje “besturen”.
Codex Iuris Canonici
Die regelingen zijn weer gebaseerd op de canones (rechtsregels) van het kerkelijk wetboek, de Codex Iuris Canonici, vooral boek vijf over het beheer van de tijdelijke goederen van de Kerk zijn van belang en de bepalingen over de parochie (cc. 515-552). Bepalingen over machtigingen, taxatie, vervreemding vindt U in het kerkelijk wetboek, in de nadere bepalingen van ons bisdom worden dat soort regels uitgewerkt.
Waar U in de Nederlandse vertaling van de Codex “Raad voor Economische Aangelegenheden” of “Raad voor Economische zaken” ziet staan, gaat het over het kerkbestuur.
Pastoor, kerkbestuur en PCI
De pastoor heeft kerkrechtelijk de leiding over de parochie, van het kerkbestuur is hij voorzitter, hij heeft het recht de vergaderingen van het PCI-bestuur bij te wonen, maar heeft daarin slechts raadgevende stem (art 15). Er moet natuurlijk wel een goede en nauwe samenwerking zijn van een PCI-bestuur met de pastoor, die immers de leiding heeft van de parochie waar de PCI gewoonlijk deel van uitmaakt. Maar in het algemeen geldt: waar het over financiën gaat moet alles transparant zijn, de pastoor kan niet zelf beschikken over gelden van de parochie of het PCI-bestuur. De pastoor moet toestemming krijgen voor het doen van uitgaven van het parochiebestuur. Het parochiebestuur en het PCI bestuur hebben daarentegen geen beslissingsrecht als het gaat over pastorale, liturgische zaken, behalve natuurlijk als er een financieel aspect is, over dat aspect.
Samenwerking: samen één missie
Wat is het prachtig als er tussen het parochiebestuur en zijn voorzitter, de pastoor, een mooie en vruchtbare samenwerking is, die allen motiveert om de missie van de parochie tot volle bloei te laten komen. En wat is het mooi als dat ook tussen parochiebestuur, pastoor en PCI zo is, dan kan caritas inderdaad een wezenlijk onderdeel uitmaken van het samen parochie-zijn. Het is daarbij natuurlijk belangrijk om mensen van verschillende disciplines in het kerkbestuur te hebben (voor de gebouwen, financiën, beleggingen, juridische aspecten enz.) maar voor het gezamenlijk dragen van de missie van de parochie is natuurlijk ook de betrokkenheid bij kerk en geloof van groot belang. Ook dat kan al een reden zijn om bestuurlijk op te schalen, als je merkt dat die mensen in je eigen huidige parochie niet voorhanden zijn. Als je de mensen mist die deel kunnen uitmaken van het parochiebestuur, is dat een teken van de vitaliteit (of het gebrek daaraan) van de gemeenschap. In ieder geval is het belangrijk dat je niet samen afglijdt naar een seculier gezelschap. Onze basis is de beleving van en de groei in ons katholieke geloof.
Missionaire parochie
Uitstraling, vorming
In onze tijd is de missionaire uitstraling van bijzonder belang, dat wil zeggen: dat we open staan voor nieuwe mensen en hen actief verwelkomen, dat we proberen contacten te leggen in de gemeenschap van dorp of stad, proberen zichtbaar te zijn voor de plaatselijke gemeenschap, dat we vorming bieden voor kinderen, jongeren en gezinnen, bijvoorbeeld door de Alpha-cursus, gezinsweekenden, catechese van de neocatechumenale Weg enzovoorts.
Gemeenschap...in Christus, in geloof...
Tegelijk is het belangrijk dat we binnen de parochie gemeenschap beleven; niet zomaar gemeenschap zoals in een buurthuis, maar het beleven van onderlinge verbondenheid door het delen van het katholieke geloof. Het gemeenschapskarakter komt ook tot uiting in het samen koffie drinken, samen eten, samen dingen ondernemen - zoals een fietstocht langs de kerken, een bedevaart of noem maar op ...
Missionaire parochie
Landelijk wordt aandacht gevraagd voor wat genoemd wordt “De missionaire parochie”, een project dat parochies wil begeleiden van het onderhouden en in stand houden van wat er is, naar het aangaan van nieuwe uitdagingen en vernieuwing van de parochie. Boek en werkboek “Als God renoveert” zijn hierbij nuttig. Het Centrum voor Parochiespiritualiteit begeleidt parochies hierin en organiseert jaarlijks impulsdagen. Hoe kunnen we daar energie voor vrij maken? Focus moet liggen op het bereiken van nieuwe mensen, het inwijden van nieuwe mensen in het geloof en hen begeleiden.
Toename toetredingen
Inderdaad zijn er hoopvolle ontwikkelingen, zoals de gegroeide interesse van jongeren voor kerk en geloof en de toename van het aantal toetredingen tot de RK kerk in ons bisdom Haarlem-Amsterdam door doopsel en vormsel of opname en vormsel: voor Corona in 2017: 150; 2021, tijdens Corona, 95; daarna kwam een opleving: 2023: 182; 2024: 224; 2025 (tot nu toe) 282
Wat is een missionaire parochie?
We staan dus voor mooie uitdagingen. Ik zou willen dat iedereen dat geloof zou leren kennen als een schitterende schat en bron van vreugde en vervulling voor het eigen leven. We willen anderen graag laten delen in die vreugde van het geloof.
“Missionaire parochie” zijn betekent: een parochie zijn die uitnodigend is, actief mooie trajecten aanbiedt van kennis en verdieping van het geloof, van vorming tot de navolging van Jezus Christus, van zorg voor de zwakkeren in de samenleving vanuit die christelijke en katholieke levensovertuiging, een kerk die mensen nabij is en pastorale zorg biedt en met een bezielende Eucharistieviering als centrale ontmoetingsplek met de Heer en met elkaar viert dat zij gemeenschap is van Jezus Christus en leeft van Zijn gaven, een kerk dus ook die zich niet opsluit in zichzelf maar open staat voor nieuwe mensen.
Het gevaar van versnippering
Om dit te kunnen bereiken kan het niet anders dan dat we te grote versnippering vermijden en met name een te veel tijd en energie kostende inzet voor het in stand houden van gebouwen en structuren. Het is eigenlijk niet verbazingwekkend als priesters uitgeput raken als zij hun tijd en energie moeten besteden aan vergaderingen met mensen die niet willen inzien dat er stappen gezet moeten worden of die stappen willen uitstellen tot er plaatselijk niets meer over is, terwijl niemand opmerkt dat een trouwe parochiaan al een tijd ziek thuis zit, nieuwe parochianen niet worden bezocht en er weinig of geen activiteiten voor kinderen, jongeren en gezinnen zijn of op caritatief gebied.
Samen kerk-zijn op bisdom-niveau
Naast het gebed en de sacramenten zijn dus de missionaire uitstraling, de samenwerking met elkaar en de gemeenschapservaring belangrijk. In ons bisdom zijn belangrijke factoren daarin op bisdom-niveau: het Sint Bonifatiusinstituut voor de theologische vorming van leken, catechisten en permanent diakens in deeltijd; vormingstrajecten voor jongeren, de cursussen voor communiebedienaren en lectoren, cursussen over de sociale leer van de Kerk. Daarnaast zijn de grote bisdom-bijeenkomsten bij de nieuwjaarsreceptie, de Chrisma-mis, de priesterwijdingen, dagen zoals deze voor parochiebestuurders, voor pastorale krachten en kosters, het tienerkamp, de gezins- en familiedagen op verschillende centrale plaatsen in ons bisdom, bisdom-bedevaarten, de gesprekken in het kader van het Synodaal proces die we hebben gehad en andere bijeenkomsten en activiteiten allemaal momenten om het Samen-Kerk-zijn bisdom-breed te versterken. Deze en andere bijeenkomsten zijn belangrijk voor de versterking van de onderlinge band binnen ons bisdom. Want dit is een van de zaken waar het tweede Vaticaans concilie de nadruk op heeft gelegd: je bent als parochie een “cel” van het bisdom (vgl. AA 10, 3; CD 30), dat bisdom is de “particuliere kerk”, zoals het concilie die noemt, werkelijk kerk en onderdeel van de universele kerk; dat wil zeggen: het samen kerk-zijn krijgt allereerst binnen een bisdom gestalte, in eenheid met de kerk als geheel.
Samenwerking en fusie van parochies
Terugblik
We hebben een pijnlijke ontwikkeling doorgemaakt van krimp, die door de Corona-periode is versneld. Deze ontwikkeling heeft zijn weerslag op het aantal kerkgangers, op de financiën en dus ook op de processen waar we al lange tijd in staan. De nota “Nieuwe tijden, nieuwe wegen” heeft de regiovorming in gang gezet en die nota was van 2004! We zijn nu dus 21 jaar verder... Sinds 1 januari 2014 zijn de parochies in samenwerkingsverbanden verenigd.
Weerstand
Toch zijn er nog een paar parochies waar geen samenwerkingsverband of fusie is gerealiseerd. De vervolgnota's van 2012 en 2016 - ook al weer tien jaar geleden - had de hoop uitgesproken dat dit in eerste instantie tot vijftig à vijfenvijftig parochies zou leiden, in het bewustzijn dat verdere fusies noodzakelijk zouden zijn. In nogal wat gevallen heeft de opdracht tot samenwerking ook weerstand en verzet opgeroepen en is de “gemeenschapszin in groter verband” niet altijd goed op gang gekomen. Dat is helaas ook nogal eens zo waar de lokale gemeenschap heel klein geworden is en de inkomsten sterk terug gelopen. De ontwikkeling en de processen zijn lang stroperig en traag gegaan, omdat bijna iedereen het moeilijk vond om het verleden los te laten. De laatste jaren begint daar gelukkig verandering in te komen.
Wat zou ik willen aanbevelen voor de toekomst?
Versnippering vermijden
Het is belangrijk dat we de beschikbare krachten goed inzetten, hoe pijnlijk het ook altijd is om mensen teleur te stellen, toch zullen er keuzes moeten worden gemaakt.
Laten we versnippering vermijden, goed samen werken, niet alles overal zelf willen doen. Het is funest als we dat ene gezin, die ene jongere in een kleine gemeenschap vast willen houden in de eigen kerk. Dat is niet goed voor de ontwikkeling en het geloofsleven van die jongere of dat gezin. Het is beter om het samen te doen, waar mogelijk: als jongeren samen komen op een plaats waar andere jongeren komen, is dat beter. Jongeren zullen daar in veel gevallen zelf al voorkiezen.
Communicatie: een vorm van synodaliteit
Communiceer goed, betrek de gemeenschap bij plannen, maar verlies niet te veel tijd aan vergaderingen; als er veranderingen moeten komen in de parochiestructuur: geef de gemeenschap inspraak, hoor hun mening, luister naar hun suggesties, trek vervolgens conclusies en stel de koers vast, probeer oplossingen te vinden voor geopperde moeilijkheden, doe verslag van het proces.
Respecteer elkaar
Zorg dat de pastorale krachten hun werk kunnen doen (maar stel hen niet voor “verrassingen”). Dat wil zeggen: respecteer de eigen positie van de pastoor als herder en leider van de parochiegemeenschap. Priesters moeten hun pastorale, liturgische en catechetische werk kunnen doen.
Kerksluitingen
We kunnen helaas niet alle kerken bewaren
Communicatieprotocol
Communicatie is een heel belangrijk gegeven als het gaat om een mogelijke kerksluiting.
Eind vorig jaar hebben we het Communicatieprotocol bij kerksluitingen gepubliceerd (zie op de website van het bisdom dit onderwerp onder : besturen”). Dat Communicatieprotocol wil parochies helpen om zo’n proces goed te doen. Er komen veel zakelijke vragen bij kijken als een kerk gesloten moet worden, maar het meest belangrijke is eigenlijk nog wel dat duidelijk gemaakt wordt wat de problemen zijn waarom er gedacht wordt aan het sluiten van een kerk en dat de parochianen worden uitgenodigd om mee te denken. Het is een proces dat de nodige tijd vraagt.
Het begint bij een open gesprek
Een ongelukkige benadering is als het bestuur meteen met een plan komt dat de oplossing biedt, namelijk het sluiten van een kerk. Dan wordt eigenlijk een stap overgeslagen, namelijk dat eerst gesproken zou moeten worden over het probleem dat er is, bijvoorbeeld vergrijzing, vermindering van kerkbezoek, wegvallen van financiën, geen of niet voldoende vrijwilligers, onvoldoende mogelijkheid om de liturgie mooi en goed gestalte te geven, te veel belasting voor de priesters, enzovoorts. Nog ongelukkiger is het als wordt gezegd dat de kerk dicht moet van het bisdom. Deze communicatie van besluiten van het bestuur of het bisdom, is in feite top-down en schept het gevoel bij de parochianen dat ze niet serieus worden genomen. Bovendien maakt een dergelijke benadering door de gelopen procedure het uiteindelijke besluit vatbaar voor een kerkelijk beroep, want de Kerk wil dat de gelovigen echt geconsulteerd worden.
Begeleiden van parochianen
Een ander belangrijk punt is het begeleiden van de parochianen naar een andere kerk, het samen brengen van mensen uit werkgroepen en koren, het stimuleren en organiseren van activiteiten die een band scheppen tussen de gelovigen in de wijdere regio, over de grenzen heen van de oude parochie, enzoverder.
Synodaliteit
Synodaliteit is: Samen Kerk zijn
Synodaliteit gaat over besturen in een bepaalde stijl die uitnodigt tot meedenken. De meer communicatieve benadering, in een proces dat open staat voor suggesties en oplossingsrichtingen die vanuit de parochiegemeenschap worden aangedragen, heeft alles te maken met de “synodaliteit” waar paus Franciscus vaak over heeft gesproken en die ook door paus Leo XIV gewenst wordt. Synodaliteit gaat om het betrekken van de gelovigen in de bestuurlijke besluitvorming.
Synodaliteit gaat niet zozeer over veranderingen aanbrengen in het geloof of in het leven van de kerk, maar het gaat over een bestuursstijl die gelovigen erbij betrekt. Dat geldt dus niet alleen voor de wereldwijde kerk maar ook op plaatselijk niveau. Eigenlijk wordt dat in ons bisdom al vijftig jaar tot uiting gebracht in de naam van ons bisdomblad: “Samen kerk”.
Communicatieprotocol en synodaliteit
In het Communicatieprotocol wordt aanbevolen de methode van het zogenoemde “Synodale gesprek” te gebruiken in de gesprekken met de parochianen over de toekomst van de parochie en het kerkgebouw. Ik citeer een passage uit het Communicatieprotocol: “Betere communicatie leidt er niet toe dat er geen pijnlijke en onvermijdelijke keuzes hoeven te worden gemaakt. Het kan wel zorgen voor meer begrip en draagvlak. Daarbij laten we ons inspireren door het synodale model, waarin het aankomt op luisteren en onderscheiding. Parochies zijn geen verenigingen waarin de meerderheid van stemmen de uitkomst bepaalt. Het komt er op aan om samen de juiste weg zoeken, onder leiding van de heilige Geest en op basis van onderling respect”. Dat synodale model is een onderscheiding in de Geest. Deze gespreksvorm is aan het begin van het proces belangrijk om de goede toon te zetten: het gaat niet om macht of het houden van wat we hebben, maar over het kerk-zijn in Christus. In het Communicatieprotocol vindt U een meer uitvoerige beschrijving van hoe dat synodale gesprek gaat.
Pelgrims van hoop op weg naar de toekomst
De Heer heeft ons in deze situatie geplaatst, maar die situatie is niet zonder hoop. God werkt in de harten van mensen. Het is uiteindelijk niet onze kerk maar Zijn kerk! Wij werken met wat Hij ons geeft en we doen dat in vertrouwen dat wat God geeft goed is. Vertrouw dat Hij alles in Zijn Voorzienigheid ten goede zal leiden, ook al is er nog zoveel negatiefs, zoveel neergang, zoveel oorlog en instabiliteit in de hedendaagse wereld. Geef het over, vertrouw het toe aan de Heer van ons leven, van de wereld en van de kerk.
Wat kunnen wij doen? Bid! Inspireer! Vertrouw op de kracht van de heilige Geest, want waar God een deur sluit, opent Hij een luikje.
