CSLK Symposium: de katholieke sociale leer toegepast op bestaanszekerheid

Het Centrum voor de Sociale Leer van de Kerk (CSLK) orga­ni­seer­de dit keer zijn symposium in het Sint Jans­cen­trum in ’s-Hertogen­bosch, waar een afdeling van het Sint Boni­fa­tius­in­sti­tuut is geopend waar­mee het CSLK verbon­den is. Een ver­slag van een goed en inte­res­sant symposium met Don Ceder, Arjan Siegmann, Danielle Woesten­berg en mgr. Gerard de Korte.

Ge­meen­schap en vor­ming 

Aan het einde van de bij­een­komst heb ik een slot­woord ge­spro­ken waarin ik de nadruk heb gelegd op het belang van ge­meen­schap en vor­ming ( opvoe­ding), omdat bestaanszeker­heid niet alleen een kwestie is van inko­menszeker­heid, maar ook ( en mis­schien nog meer) van elkaar dragen, er voor elkaar zijn.

Verslag

De samen­vat­ting hier­on­der is van mij en lang niet alles wat de sprekers naar voren hebben gebracht, is erin opgeno­men. Maar ik hoop dat het ver­slag toch een zekere indruk geeft van deze waarde­volle mid­dag.

Opening 

Prof. DDR. Erik Sengers opende de bij­een­komst. Het thema bestaanszeker­heid is een beetje uit de poli­tieke aan­dacht verdwenen, helaas. Toch zijn er bij alle rijkdom in ons land, veel mensen voor wie bestaanszeker­heid echt een thema is, dat gaat niet alleen om wonen en huishoud­kos­ten, maar ook om bij­voor­beeld onder­wijs en medische zorg.

Mr. drs. Daniëlle Woesten­berg Ma Ma (CNV)

Daniëlle Woesten­berg, is werk­zaam voor CNV met name voor Onder­wijs, Zij sprak over bestaanszeker­heid, sociale recht­vaar­dig­heid en hoop. Bestaanszeker­heid is een morele voor­waarde voor sociale recht­vaar­dig­heid, zo betoogde zij. Die omvat vele dimensies, zoals inkomen, baanzeker­heid, per­soon­lijke ont­wik­ke­ling, ge­zond­heid, werk/privé balans, sociale contacten, huis­ves­ting, maat­schap­pe­lijke be­trok­ken­heid, subjec­tief wel­zijn, vei­lig­heid en milieu. Het gaat dus niet alleen om inkomen maar om het bonum commune, het goed sa­men­le­ven met elkaar... Zo’ n twee miljoen mensen leven rond de armoede­grens in ons land, 1 op de 5 mensen ervaart struc­tu­rele bestaansonzeker­heid, zij kunnen ge­mak­ke­lijk “door de bodem zakken”. Neder­land doet het niet zo goed in vergelij­king tot andere lan­den: kan­sen­on­ge­lijk­heid neemt toe. We werken steeds meer (vooral doordat er meer vrouwen meer actief zijn op de arbeids­markt). In de publieke sector neemt de produc­ti­vi­teit nau­we­lijks toe, daar blijven mensen nodig. De arbeidspar­ti­ci­pa­tie werkt nog veel met tijdsblokken waar­bin­nen mensen aanwe­zig en werk­zaam moeten zijn, maar de samen­le­ving is daar steeds min­der op ingericht. We hebben elkaar nodig, moeten elkaar helpen, anders gaat het niet. De samen­le­ving is niet altijd ingericht op wat werknemers nodig hebben. Leuk werk, pret­tige mensen, zelf­stan­dig kunnen werken en trots zijn op wat je doet zijn be­lang­rijke factoren, niet altijd wordt het loon het be­lang­rijkst gevon­den. De zin­ge­vingscomponent is heel be­lang­rijk. Met name jon­gere gene­ra­ties hechten aan ontplooiing, aan kunnen blijven leren. Gen Z vindt loon be­lang­rijk als middel om vrije tijd te kunnen hebben voor elkaar. Gratis kin­der­op­vang? Er zitten veel haken en ogen aan en vooral de hogere inko­mens wor­den daar beter van. CNV pleit voor een der­tig urige werkweek om meer ruimte te scheppen voor de nodige maat­schap­pe­lijke taken en zorg en het struc­tu­reel ver­ster­ken van de koop­kracht en buffers.

We staan weer voor een drempel, zoals dat in de tijd van Rerum novarum was. In de tijd van AI moet er echt iets gebeuren om de basis­prin­ci­pes van de katho­lieke sociale leer overeind te hou­den. Hoop begint waar zeker­heid gedeeld wordt, was haar slot-slogan. Kern woor­den: waar­dig­heid, arbeid, ge­meen­schap, hoop.

Prof. dr. Arjan Siegmann

Prof. Arjan Siegmann hoog­le­raar chris­te­lijk sociaal denken en finan­ciële economie en mede­wer­ker van het weten­schap­pe­lijk bureau van CDA en fractievoor­zit­ter CDA in Am­stel­veen, sprak over bestaanszeker­he­den in de economie voorbij AD 2025. Wat is het alterna­tief , zo vroeg hij zich af, voor indi­vi­dua­lis­me met staatsinterventie?

De troonrede had een heel beperkt uit­zicht, de ziel ontbrak, meende hij. Armoede en werkloos­heid daal­den. De koop­kracht steeg. Maar daar is niet alles mee gezegd. Paus Leo XIII vroeg al om een be­scher­mende organi­sa­tie voor de arbei­ders, paus Johannes Paulus II liet weten dat voor de mens de vormende waarde van arbeid van groot belang is. Het gaat niet alleen om het inkomen. Als mensen de loterij winnen lijkt hun leven niet zeer te ver­an­de­ren, als mensen gekort wor­den geeft het daar­en­te­gen pijn en span­ning. Niet alleen de finan­ciën zelf maar de manier waarop we wor­den behandeld is van belang: beroepseer en waar­dig­heid. De manier waarop inkomen verworven wordt is van belang.

Armoede is veelkoppig: een laag inkomen is vaak een onzeker inkomen en in die situatie is er meestal meer onzeker: ge­zond­heid, relaties, man­tel­zorg e.d..

Niet ieder zijn eigen noodpakket, maar samen­wer­ken, sa­men­le­ven, delen, dat is nood­za­ke­lijk.

Kamerlid Don Ceder (CU)

Don Ceder (ChristenUnie) sprak ver­vol­gens over de vraag of bestaanszeker­heid een poli­tieke priori­teit moet zijn. Hij is - na even een onzeker­heid over de uit­slag van de verkie­zingen - opnieuw tweede kamerlid voor Christen Unie gewor­den. Hij was sociaal advocaat en stond mensen bij die onder een bepaalde inko­mens­grens zaten. Tijdens zijn rechtenstudie werd hij gecon­fron­teerd met schul­den­pro­ble­ma­tiek. Schul­den ontstaan vaak door oplopende kosten van juri­dische pro­ce­dures. Het bedrag opgelegd bij het invor­de­ren van schul­den kan enorm oplopen. Die bij­ko­mende kosten doen mensen in een moeras belan­den, soms door malafide bureaus, maar vaker doordat de wet het zo toelaat. De over­heid is een van de grootste schuldeisers en heeft een preferente positie en bepaalde andere “voor­de­len”, zoals bij­voor­beeld de verdriedubbeling van ver­keersboetes wanneer iemand niet meteen betaalt. Het stelsel beschermt de mensen dus niet en mensen wor­den er door gecriminaliseerd. De meest kwets­ba­ren zijn de dupe. We zitten in een lijn waarin het individu zich meer dan ooit kan ontplooien en rijk is; toch daalt de mentale ge­zond­heid met name van jon­ge­ren. De grootste doodsoor­zaak van jon­ge­ren is suïcide. De ge­meen­schap heeft meer nodig dan mate­rië­le aspecten. Bestaanszeker­heid wilde de over­heid sti­mu­leren door door vrouwen meer te laten werken, maar dat heeft weer vele negatieve gevolgen, bij­voor­beeld voor de man­tel­zorg. De liberale gedachte is om bepaalde tools in te zetten om bestaanszeker­heid te bevor­de­ren, zoals toe­slagen e.d., maar dat heeft geleid tot meer onzeker­heid. De linksere gedachten is bepaalde plichten op te leggen die de bestaanszeker­heid bevor­de­ren, maar ook hierin zitten min­der goede ele­menten: mensen willen ook eigen keuzes maken. Be­lang­rijk is dat de notie terug­keert dat de mensen geen individu zijn alleen, maar deel uitmaken van een ge­meen­schap op allerlei wijzen, we hebben van het begin van ons leven iemand nodig, we wor­den geboren en leven in ge­meen­schap. Dus: Minder individu, meer ge­meen­schap!

Mgr. dr. Gerard de Korte

Mgr. De Korte gaf ver­vol­gens een visie op bestaanszeker­heid vanuit katho­liek sociaal per­spec­tief. In de Mid­del­eeuwen was de bestaanszeker­heid heel beperkt en nog steeds in vele delen van het wereld is er weinig bestaanszeker­heid. De grote breuk in de Europese cultuur vindt plaats rond 1800 (vgl. Peter Raedts, De ontdek­king van de Mid­del­eeuwen): toen begon juri­dische bestaanszeker­heid zich te ont­wik­ke­len , die leidde tot de rechts­staat. Checks and balances zijn heel be­lang­rijk: macht en tegen­macht zijn van groot gewicht. Na 1800 ont­wik­kelde zich ook de sociaal-econo­mische bestaanszeker­heid: als reactie op de industriële revolutie, kwam het nadenken over en de inzet voor maat­schap­pe­lijke zeker­heid. Dit leidde tot de ver­zor­gings­staat. De bis­schop stond daarna stil bij de grond­be­gin­selen van de katho­lieke sociale leer: personalisme, soli­da­ri­teit, alge­meen wel­zijn, sub­si­dia­ri­teit. De eco­lo­gische bestaanszeker­heid is ver­vol­gens ook van groot belang, zoals paus Fran­cis­cus heeft onder­streept in Laudato Si. Een laatste dimensie heeft te maken met vrede en vei­lig­heid. Vrede is een be­lang­rijke voor­waarde voor bestaanszeker­heid. De chaos die ontstaan kan door ingrijpen op afstand, door drones bij­voor­beeld, moet ons zeker zorgen baren.