Arsacal
button
button
button


Het document van Abu Dhabi over de menselijke broederschap

Voor de wereldvrede en het gemeenschappelijk samenleven

artikel_overig - gepubliceerd: vrijdag, 15 februari 2019

Tijdens zijn apos­to­lische reis naar de Verenigde Arabische Emiraten heeft paus Fran­cis­cus samen met de Groot Iman van Al-Azhar, Ahmad Al-Tayyeb een do­cu­ment getekend over de broeder­schap onder de mensen. Het do­cu­ment heeft naast po­si­tie­ve ook negatieve reacties opgeleverd: had de paus de waar­heid van het katho­lie­ke geloof verloochend?

Overeenstem­ming

Na­tuur­lijk moeten we bedenken dat het gaat om een overeenstem­ming tussen twee grote gods­diensten. Het Do­cu­ment is geen tekst van de katho­lie­ke kerk, maar het re­sul­taat van afstem­ming tussen de H. Stoel en de gezag­heb­bende Al-Azhar uni­ver­si­teit in Cairo. Maar we moeten het ook lezen in het licht van het tweede Vati­caans concilie, zoals de paus zelf aangaf op de terugreis naar Rome.

Gods­dienst­vrij­heid in Vaticanum II

De discussies die ontston­den na de publicatie van de tekst deden me denken aan de ver­deeld­heid die tij­dens het tweede Vati­caans concilie ontstond rond de Ver­kla­ring over de Gods­dienst­vrij­heid Dignitatis Humanae. Die ver­deeld­heid werd na het concilie helaas een van de be­lang­rijk­ste redenen voor een schisma: het verbreken van de een­heid met de paus door bis­schops­wij­dingen zonder pau­se­lijk mandaat binnen de priesterbroeder­schap Pius X, gesticht door aarts­bis­schop Marcel Lefèbvre. In de visie van mgr. Lefèbvre had het tweede Vati­caans concilie een positie aanvaard die diametraal tegen­over de plechtige ver­kla­ringen van Pius IX stond, waar­mee die de mening ver­oor­deelde dat het ieder mens vrij stond zijn eigen gods­dienst te kiezen, terwijl het concilie-do­cu­ment aangaf dat de men­se­lijke persoon recht heeft op gods­dienst­vrij­heid (DH 2). Maar Pius IX had gesproken over de vraag of het moreel vrij stond, dat wil zeggen of het geen verschil maakte of je de ene gods­dienst zou kiezen of de andere, terwijl het tweede Vati­caans concilie het erover had dat niemand ge­dwon­gen mag wor­den.

Dat recht op gods­dienst­vrij­heid is gebaseerd op de waardig­heid van de men­se­lijke persoon en kan door de rede en vanuit de open­ba­ring wor­den gekend (DH 2). Er moet gods­dienst­vrij­heid zijn omdat de geloofsact alleen een vrije daad kan zijn: geloven wil juist zeggen een per­soon­lijke daad uit vrije wil (maar onder de invloed van Gods genade). Een mens moet dus zelf zoeken naar de waar­heid, met Gods hulp. Een tweede ermee verbon­den reden waarom er gods­dienst­vrij­heid moet zijn is dat volgens het Concilie de bur­ger­lijke over­heid niet over gods­dienstige zaken gaat en geen eigen on­der­schei­dings­ver­mo­gen heeft als staat in gods­dienstige aan­ge­le­gen­he­den. De bur­ger­lijke over­heid mag mensen dus niet dwingen in gods­dienstige aan­ge­le­gen­he­den te han­de­len tegen hun geweten in (DH 2).

Inter­view

Dit laatste is voor de Islam een moei­lijker punt, omdat de moslim-wereld geen schei­ding van kerk en staat erkent. Het is uit de formu­le­ring van het Do­cu­ment van Abu Dhabi dui­de­lijk dat het thema van de gods­dienst­vrij­heid lastig is geweest om daarover tot goede overeenstem­ming te komen. Toch kon in een do­cu­ment dat een overeenstem­ming biedt tussen reli­gi­euze leiders over wereld­vre­de en men­se­lijk sa­men­le­ven dit thema na­tuur­lijk niet ontbreken.

Uit het inter­view dat paus Fran­cis­cus in het vliegtuig heeft gegeven op de terugweg naar Rome, blijkt dat hijzelf wel even moeite heeft gehad met de formu­le­ring die het Do­cu­ment ter­zake uit­ein­de­lijk geeft ("Le diro ho visto una frase [del Do­cu­mento] e mi sono detto: 'Ma questa frase, non so se è sicura..."). Hij heeft zich laten overtuigen, na de theoloog van het pau­se­lijk huis te hebben gevraagd, dat de zin in orde was: "Het do­cu­ment heeft zich geen milli­me­ter verwijderd van Vaticanum II" ("...il Do­cu­mento non si è discostato di un millimetro dal Vaticano II").Volgens de toelich­ting die de paus in het vliegtuig over de totstandko­ming van de tekst van het Do­cu­ment heeft gegeven, zijn de Groot Iman met zijn team en de H. Stoel er bijna een jaar mee bezig geweest deze tekst voor te berei­den om aldus een be­lang­rijke stap te zetten naar veroor­de­ling van terrorisme, naar vrede en gods­dienst­vrij­heid, die in Islami­tische lan­den vaak ontbreekt.

Passage van het Do­cu­ment

De passage over gods­dienst­vrij­heid in het Do­cu­ment luidt als volgt (in een eigen vertaling): "De vrij­heid is een recht van iedere persoon: ieder geniet het recht van vrij­heid van credo, van gedachte, van uitdruk­king en van han­de­len. Het pluralisme en de diversi­teit van gods­dienst, van kleur, van geslacht, van ras en van taal, zijn een wijze god­de­lijke wil, waar­mee God de men­se­lijke wezens heeft geschapen".

Naar de waar­heid zoeken

Wie de tekst goed leest, zal al tot de con­clu­sie komen dat de tekst zoals die door de partijen is overeen gekomen het hier heeft over de wijze waarop God de mens heeft geschapen als begiftigd met kennis, geweten en vrije wil, naar Gods beeld en gelijkenis. In die zin behoort het feit dat er ver­schil­lende gods­diensten zijn tot de con­se­quenties van de wijze waarop God de mens heeft geschapen en ook na de zondeval heeft laten bestaan: als een men­se­lijke persoon die - gewond door de zonde - met de hulp van Gods genade naar de waar­heid moet zoeken en die moet omarmen in een eigen, vrije wilsbeslis­sing. Het gaat hier - zoals de paus in het vliegtuig-inter­view heeft onder­streept - over wat het tweede Vati­caans concilie heeft geleerd over de waardig­heid van de men­se­lijke persoon en de gods­dienst­vrij­heid.

De enige Verlosser

Wilde de paus de Open­ba­ring in Christus relativeren? Of wilde hij soms zelfs ontkennen dat de kerk van Christus zich bevindt in de katho­lie­ke kerk (LG 8; DH 1)? Zeker niet! Volgende week is het een jaar gele­den dat paus Fran­cis­cus de Con­gre­ga­tie voor de Geloofsleer opdracht gaf het do­cu­ment Placuit Deo te publiceren dat ingaat op allerlei ten­densen die heden ten dage het chris­te­lijk verstaan van de verlos­sing verduisteren. Dat do­cu­ment maakt heel dui­de­lijk dat wij Jezus Christus ver­kon­di­gen als enige Verlosser van iedere mens en heel de mens­heid (n. 2) en dat wij de door Jezus gebrachte verlos­sing ontvangen in de Kerk, binnen de sacra­men­tele heils­eco­no­mie (n. 12 vv.).

Ook allerlei andere do­cu­menten van de paus, bij­voor­beeld de Apos­to­lische Exhor­ta­tie Gaudete et Exsultate (19 maart 2018) gaan hier op in: Onze eigen zen­ding kan alleen vanuit Chrisuts wor­den begrepen (n. 20).

Een straal...

In andere niet-chris­te­lijke gods­diensten herkennen we soms een straal van Gods waar­heid (vgl. NA 2) omdat het re­sul­taat van het zoeken van de mens naar de waar­heid erin tot uiting komt en niet zel­den ook men­se­lijke inzichten. Het is echter niet zo dat God zich ook in deze gods­diensten heeft geopen­baard (vgl. Dominus Iesus, 2000).

Een be­lang­rijke stap

Met dit alles mogen we niet vergeten dat door dit Do­cu­ment een be­lang­rijke stap is gezet doordat een zeer gezag­heb­bend orgaan van de Islami­tische wereld zich verbon­den heeft tot inzet voor de vrede, voor gods­dienst­vrij­heid, voor barm­har­tig­heid in de recht­spraak, dialoog, tole­ran­tie, bescher­ming van kerken en cultus­plaatsen, afwij­zing van terrorisme, gelijke rechten voor de buregers, het recht van vrouwen op oplei­ding en werk en uite­oefe­ning van politieke rechten, bescher­ming van kinderen en hun rechten en van de rechten van het gezin.

Laten we hopen en bid­den dat dit Do­cu­ment goede vruchten mag dragen!

Terug